Badnjak’ın Yakılması

Büyük bayramların arifesinde dünya farklı şekillerde sakinleşir — kimi yerde şehirlerin ışıklarıyla, kimi yerde ise insanları bir araya getiren ateşin huzuru ve sıcaklığıyla. Sırbistan’da ise tam Noel arifesinde bu ışığın bir adı vardır: Badnjak. Bu, yalnızca bir evin önünde, bir kilisenin avlusunda, bir köy kavşağında ya da kıvılcımların küçük, aceleci tebrikler gibi göğe yükseldiği şehirde yanan bir odun parçası değildir; topluluğun ve ailenin simgesidir.

Badnjak’ın yakılması, Sırp Noel geleneğinin en etkileyici ritüellerinden biridir. Genç bir meşe ya da cer ağacı Noel arifesi günü ritüel olarak kesilir, eve getirilir ya da akşam yakılır; refah, sağlık ve evde huzur dilekleriyle karşılanır. Günümüz yaşamında, pek çok kişinin artık bir ocağı olmadığından, Badnjak giderek daha sık kiliselerin önünde topluca yakılmaktadır — ve tam da orada onun en güzel amacı ortaya çıkar: insanları bir araya getirmek, herkesin ortak sıcaklığın çemberinde tek bir nefes gibi solumasını sağlamak.

Badnjak’ı anlamak için kilise çanlarından önceki zamana, ateşin kış ile hayatta kalma arasındaki sınırı belirlediği, meşenin ise sıradan bir ağaçtan çok daha fazlası olduğu döneme kısa bir yolculuk yapmak gerekir. Eski Slavlarda (ve daha geniş anlamda Avrupa’nın Hristiyanlık öncesi geleneklerinde) yılın en karanlık zamanındaki ateş, açık bir mesaj taşırdı: “dayanacağız”, “ışık geri dönecek”, “yeni bir döngü başlıyor”. Bu nedenle Badnjak’ta, ağaç kültü ile ateş kültünün birleşimi görülür — yaklaşan yılın güneş gücünü ve bereketini simgesel olarak çağıran bir ritüel; ocak ise aile dünyasının merkezine dönüşür.

Bu anlam katmanında meşe, böyle bir eylem için “doğru” ağaç olarak ortaya çıkar: güçlü, uzun ömürlü, saygı gören. Badnjak’ın en sık meşe ya da cer ağacıyla ilişkilendirilmesi ve onun etrafında evin refahı için dilekler örülmesi tesadüf değildir. Bugün bile Badnjak eve alındığında ya da yakıldığında, kadim bir mantık kendini gösterir: insan kışla tek başına mücadele etmez — topluluk içinde, herkesi aynı ritimde birleştiren ateşin yanında durur.

Hristiyanlık, halkın kalbiyle zaten bildiğini kabul etmiş ve ona açık bir Noel sembolizmi kazandırmıştır. Ortodoks yorumunda Badnjak ateşi, geleneğe göre çobanların Beytüllahim’de yeni doğan İsa’yı ısıtmak için yaktıkları ateşi hatırlatır; kıvılcımlar sevinci, sıcaklık ise kurtuluşu ve yakınlığı simgeler. Bazı yorumlarda Badnjak, Haç’ın ağacına da işaret eder: ısıtan ağaçtan kurtaran ağaca — hepsi tek ve güçlü bir sembolik çizgide birleşir.

Bu yüzden geleneksel takvimimizde Noel arifesi gürültülü bir akşam değil, uyanıklık ve barışma zamanıdır: kalbin yeni yılına “ağır” hiçbir şey taşımamak, affetmek ve Noel’e huzurla girmek için. Davet ise basittir: Badnjak’ın yakılmasına katılın — ailenizle, köyde, şehirde, en yakın kilisenin önünde. Ateşe yakın durun, ama insanlara daha da yakın. Ve biri burada tam olarak neyin kutlandığını sorarsa, sakinlikle cevap verebilirsiniz: geri dönen ışık kutlanıyor — gökteki ve içimizdeki.